Zakkenfilters uitgelegd: wat ze doen, hoe ze werken en wanneer je ze inzet

Zakkenfilters zijn het meest gebruikte filtertype in luchtbehandelingskasten. Ze zien er simpel uit: een frame met daarachter een aantal stoffen zakken die in de luchtstroom uitwaaieren. Onder die eenvoud zit best wat keuze: van filtermedium en zaklengte tot filterklasse en frame-uitvoering.

Dit kennisartikel legt uit wat een zakkenfilter is, hoe het werkt en wanneer je ‘m inzet. Bedoeld voor installateurs, werkvoorbereiders, onderhoudsbedrijven en gebouwbeheerders die met luchtbehandelingskasten, WTW-installaties of HVAC-systemen werken.

Welke soorten luchtfilters zijn er?

In HVAC-installaties kom je een beperkt aantal soorten luchtfilters tegen, elk met een eigen rol in de filtertrein:

• Zakkenfilters — het meest gebruikte type, met zakken die uitwaaieren in de luchtstroom. Veel filteroppervlak bij beperkte inbouwdiepte.
• Paneelfilters en filtercassettes — vlak en compact, vaak als voorfilter of in kleinere installaties.
• V-filters en compactfilters — geplooid filtermedium in een V-vorm, voor situaties met weinig inbouwruimte.
• HEPA-filters — zeer fijne filtratie voor cleanrooms en gevoelige omgevingen, met een eigen norm (EN 1822).
• Actief koolfilters — voor geur en gassen in plaats van stofdeeltjes.
• WTW-filters — compacte filters in warmteterugwinunits, voor toevoer- en afvoerlucht.

De rest van dit artikel gaat over het meest voorkomende type: het zakkenfilter.

Wat is een zakkenfilter?

Een zakkenfilter is een luchtfilter waarbij het filtermedium is verwerkt in een aantal langwerpige zakken, vastgemaakt aan een stevig frame. De zakken hangen achter het frame en waaieren uit zodra er lucht doorheen wordt geblazen. Daardoor ontstaat een groot filteroppervlak in een relatief beperkte inbouwdiepte.

Je vindt zakkenfilters terug in vrijwel elke luchtbehandelingskast, vaak als eerste filtertrap (voorfilter) en soms als tweede filtertrap (fijnfilter) voor strengere filtratie. Ook in WTW-installaties en in bestaande HVAC-systemen worden ze veel toegepast.

De opbouw is altijd hetzelfde: een metalen of kunststof frame, een aantal zakken (meestal 4, 6 of 8) en een filtermedium dat afhankelijk van de uitvoering bestaat uit synthetische vezels of glasvezel. De maatvoering is grotendeels gestandaardiseerd, met courante formaten als 592 × 592 mm en 287 × 592 mm en zaklengtes van 360, 535 en 635 mm. Voor afwijkende LBK’s bestaan ook maatwerk-uitvoeringen.

Hoe werkt een luchtfilter met zakken?

Een zakkenfilter werkt op het principe van filtratie door een vezelmedium. Lucht wordt door de ventilator van de luchtbehandelingskast aangezogen en moet door het filtermedium heen voordat het verder gaat. Onderweg blijven stofdeeltjes, pollen en andere fijne deeltjes hangen in het vezelpakket. De lucht stroomt door, het stof blijft achter.

De zakvorm zorgt voor maximaal filteroppervlak in een compacte inbouwruimte. Hoe groter het oppervlak, hoe lager de luchtsnelheid door het medium en hoe lager het drukverlies. Dat is gunstig voor de standtijd en het energieverbruik: een filter met meer oppervlak vangt langer stof af voordat de weerstand te hoog wordt.

Hoe goed een zakkenfilter filtert, geeft de filterklasse aan. In de praktijk kom je twee benamingen door elkaar tegen. De oude EN 779-klassen — G4, M5, F7 en F9 — staan nog op veel onderhoudslijsten en oude filters. De huidige norm ISO 16890 deelt filters in op werking tegen fijnstofgroottes:

• ISO Coarse – grovere filtratie, vooral grof stof en pluis (vergelijkbaar met G4);
• ISO ePM10 – deeltjes tot 10 micrometer (vergelijkbaar met M5);
• ISO ePM2,5 – deeltjes tot 2,5 micrometer;
• ISO ePM1 – deeltjes tot 1 micrometer, geschikt voor fijnstoffiltratie (vergelijkbaar met F7 tot F9).

Een zakkenfilter F7 of zakkenfilter G4 bestellen kan dus nog steeds — het zijn de aanduidingen waarmee de meeste installateurs werken. Wel is de vertaling een vuistregel en geen exacte match; hoe dat precies zit, staat in het artikel over ISO 16890 en de oude G4- en F7-klassen.

Een zakkenfilter veroorzaakt drukverlies. Een schoon filter heeft een beginweerstand, en die loopt op naarmate het filter voller raakt met stof. Wanneer de weerstand een afgesproken eindwaarde bereikt, is het filter aan vervanging toe. Drukverschilmeting in de LBK is de meest betrouwbare manier om dat moment te bepalen — zie ook luchtfilter vervangen en drukverlies.

Wanneer kies je een zakkenfilter?

Zakkenfilters worden gekozen wanneer je betrouwbare HVAC-filtratie zoekt met een goede balans tussen filterklasse, standtijd en drukverlies. Ze zijn breed inzetbaar in:

• utiliteitsgebouwen en kantoren;
• scholen en publieke gebouwen;
• zorglocaties en zorgafdelingen;
• productieomgevingen met normale stofbelasting;
• horeca, retail en hotels;
• woningbouw met centrale ventilatie.

Een zakkenfilter is meestal de logische keuze wanneer er voldoende inbouwruimte is en de zakken vrij kunnen uitwaaieren. Is de filtersectie krap, dan kan een V-filter of compactfilter praktischer zijn. Voor zeer fijne filtratie (bijvoorbeeld in cleanrooms) wordt vaak een HEPA-filter nageschakeld, met een zakkenfilter als voorfilter.

Binnen de categorie zakkenfilters maak je daarna nog een keuze tussen synthetisch en glasvezel:

• Synthetische zakkenfilters zijn praktisch, betaalbaar en breed toepasbaar in standaard HVAC. Geschikt voor de meeste utiliteits- en kantoortoepassingen.
• Glasvezel zakkenfilters bieden een stabielere en hogere filtratiegraad. Een glasvezelfilter wordt gebruikt in omgevingen met strengere eisen aan luchtkwaliteit, zoals zorg, laboratoria en gevoelige productieprocessen.

Naast medium en filterklasse spelen bij de keuze ook deze criteria mee:

• afmeting van het filterframe en de filtersectie in de LBK;
• zaklengte en aantal zakken;
• positie in de filtertrein (voor- of fijnfilter);
• luchtdebiet en het beschikbare drukverlies;
• frame-uitvoering en afdichting;
• bijzondere omstandigheden, zoals ATEX, vocht, geur of hoge temperatuur.

Een hogere filterklasse is niet automatisch beter. Een fijner filter geeft meer weerstand. Als de LBK daar niet op berekend is, kan het luchtdebiet dalen of de ventilator harder gaan werken. De juiste keuze balanceert filterklasse, drukverlies en standtijd op de toepassing.

Veelgestelde vragen over zakkenfilters

Staat je vraag er niet bij? Kijk ook bij de veelgestelde vragen.